Κάλεσμα

Προβολή κειμένου

Ο Μαλέβιτς στο Βιτέμπσκ

Θεωρία και Πρακτική της Επαναστατικής Καλλιτεχνικής Εκπαίδευσης

Σχεδόν ένα χρόνο μετά την επανάσταση, τον Σεπτέμβριο του 1918, ο Μαρκ Σαγκάλ διορίστηκε κομισσάριος/επίτροπος  Καλών Τεχνών στην επαρχία του Βιτέμπσκ από τον παλιό του φίλο Ανατόλι Λουνακάρσκι κεφαλή της Λαϊκής Επιτροπής (κομισσαριάτου) της Διαφώτισης (Νάρκομπρος).  Ο Σαγκάλ αμέσως άρχισε την πολιτιστική ανανέωση της γενέτειρας πόλης του, της επαρχιακής πρωτεύουσας Βιτέμπσκ, στη σημερινή βόρεια Λευκορωσσία. Μετά την οργάνωση της λεπτοδουλεμένης διακόσμηση της  πόλης για την περίσταση της μεγάλης γιορτής του πρώτης επετείου της επανάστασης, ο κύριος στόχος του Σαγκάλ έγινε το να δημιουργήσει μία επαγγελματική σχολή τεχνών και ένα μουσείο: την Λαϊκή Σχολή ΚαλώνΤεχνών και το Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης του Βιτέμπσκ. Το σχολείο ήρθε πρώτο.  Η πρώην κατοικία ενός τοπικού τραπεζίτη παρεσχέθηκε για αυτό τον σκοπό και ο Μστισλάβ Ντομπουζίνσκι, ένας πρώην δάσκαλος του Σαγκάλ και γνωστός καλλιτέχνης εκείνης της εποχής, διορίστηκε διευθυντής. Μετά από μερικές καθυστερήσεις η Λαϊκή Σχολή Καλών Τεχνών άνοιξε στις 28 Ιανουαρίου 1919. Το γεγονός αναβλήθηκε εξαιτίας των τελετών μνήμης στο Βιτέμπσκ για τα θύματα της ειρηνικής διαδήλωσης στην Πετρούπολη της 9ης Ιανουαρίου 1905 και εξαιτίας των πρόσφατων δολοφονιών του Καρλ Λίμπνεχτ και της Ρόζα Λούξεμπουργκ στη Γερμανία στις 15 Ιανουαρίου 1919. Το επίσημο άνοιγμα της σχολής ήτανε σημαντικό για τον Σαγκάλ γιατί ήθελε να αναγνωρισθεί από τις επαναστατικές αρχές ως επίσημο ίδρυμα ανώτερης εκπαίδευσης. Και οι απαιτήσεις σε εθνικό επίπεδο για την καλλιτεχνική εκπαίδευση ήτανε υψηλές. Στο άνοιγμα των Ελεύθερων Κρατικών Καλλιτεχνικών  Εργαστήριων στην πρώην Ακαδημία της Πετρούπολης το 1918 ο Λουνακάρσκι είχε δηλώσει: « παρόλο την φτώχεια μας, παρόλο την φτώχεια της Ρωσίας, είμαστε στο δρόμο της άνθησης των τεχνών είτε το θέλουμε  είτε όχι....έχει αναδυθεί η ανάγκη να αλλάξουμε τις όψεις  των πόλεων το συντομότερο δυνατό, να εκφράσουμε τις νέες εμπειρίες στα έργα της τέχνης, να απαλλαγούμε από μία μάζα απαράδεκτων συναισθημάτων προς τον λαό, να δημιουργήσουμε νέες μορφές δημόσιων κτηρίων και μνημείων. Και αυτή η ανάγκη είναι τεράστια».  Πέρα από αυτές τις εθνικές φιλοδοξίες το γεγονός ήταν ότι για τον Σαγκάλ και για τους πολυάριθμους  Εβραίους συμπολίτες του δεν  επιτρεπόταν να σπουδάσουν στις επίσημες καλλιτεχνικές ακαδημίες στη Ρωσσία πριν την επανάσταση. Αυτό θα έχει ανεβάσει το επίπεδο των φιλοδοξιών της Λαϊκής Σχολής Καλών Τεχνών. Η φλογερή ομιλία του Σαγκάλ στα εγκαίνια αποδίδεται στην τοπική εφημερίδα «Βιτέμπσκ Ιζβέστια»:

«Ο σύντροφος Σαγκάλ ...μίλησε για την τεράστια σημασία της καλλιτεχνικής ανάπτυξης για το προλεταριάτο και για την ανάγκη να δοθεί ευρύ πεδίο  νέας τέχνης για ανάπτυξη. Ο σύντροφος Σαγκάλ μίλησε για την βασική διαφορά μεταξύ του τρόπου της καλλιτεχνικής ανάπτυξης των μαζών όπως πραγματοποιήθηκε υπό το παλαιό καθεστώς και όπως είναι τώρα, υπό την δικτατορία του προλεταριάτου.» Τώρα οι εργάτες του Βιτέμπσκ έχουν επιτέλους πρόσβαση στην καλλιτεχνική εκπαίδευση που τους αρνούνταν για χρόνια. Συνεπώς η Σχολή ΚαλώνΤεχνών ήταν ένα από τα επαναστατικά μέσα για να εκπαιδευτούν οι μάζες και αυτή η εκπαίδευση μπορούσε να αρχίσει σε νεαρή ηλικία.

Καταρχάς δεν υπήρχε ηλικιακό όριο για τους μαθητές: παιδιά τόσο νέα όπως δέκα χρονών εγγράφηκαν. Ο καθένας είχε να διαλέξει ένα κλάδο: σχέδιο, γραφικές τέχνες, διακοσμητική, γλυπτική ή ζωφραφική. Στη σχολή κάθε κλάδος είχε το δικό του στούντιο που καθοδηγούνταν από έναν από τους δασκάλους. Για το τμήμα ζωγραφικής ο Σαγκάλ είχε στο μυαλό του τον Καζιμίρ Μαλέβιτς που δίδασκε στη Μόσχα στο Πρώτο και Δεύτερο Ελεύθερο Κρατικό Καλλιτεχνικό Εργαστήριο (SVOBMAS) εκείνη την εποχή. Στα μαθήματα του 1919 ο Μαλέβιτς προσκλήθηκε να διδάξει στη Λαϊκή Σχολή ΚαλώνΤεχνών στο Βιτέμπσκ. Με το τέλος της χρονιάς δέχθηκε την πρόσκληση και έμεινε στο Βιτέμπσκ από το τέλος του 1919 μέχρι το καλοκαίρι του 1922. Για μερικά χρόνια η Σχολή Καλών Τεχνών του Βιτέμπσκ θα ήταν το σημείο όπου μεγαλόπνοες εξελίξεις στις εικαστικές τέχνες θα λάβαιναν χώρα. Αυτό το άρθρο εξερευνεί σύντομα την περίοδο στην οποία ο Μαλέβιτς δίδαξε στην Σχολή Καλών Τεχνών και εστιάζει στις ιδέες και πρακτικές του σαν καλλιτεχνικός εκπαιδευτής. Ο Σαγκάλ δεν προσκάλεσε τον Μαλέβιτς μόνο επειδή τον συμβούλεψε έτσι ένας άλλος δάσκαλος από την Σχολή Καλών Τεχνών του Βιτέμπσκ, η κεφαλή του στούντιο των γραφικών τεχνών, τυπογραφίας και αρχιτεκτονικής : ο Ελ Λισίτσκι.  Ήξερε ο ίδιος επίσης το έργο του Μαλέβιτς. Το 1919 ο Μαλέβιτς ήτανε ήδη αρκετά διάσημος σαν καλλιτέχνης. Το 1913 είχε ήδη ζωγραφήσει το διάσημο του « Μαύρο Τετράγωνο» και το 1915 είχε θέσει τα θεμέλια της τέχνης του στο μανιφέστο « Από τον Κυβισμό στον Σουπρεματισμό». Ένα χρόνο αργότερα συμμετείχε στις εκθέσεις της ομάδας «Βαλές των Διαμαντιών» στη Μόσχα. Μετά την επανάσταση ο Μαλέβιτς έγινε μέλος  της Αδελφότητας στις Τέχνες της Νάρκομπρος. Η πρώτη του ατομική έκθεση, μία από τις κρατικές οργανωμένες από τη Νάρκομπρος, προετοιμάζοταν στα τέλη του 1919. Θα άνοιγε στις 25 Μαρτίου 1920 σε μία μεγάλη αίθουσα στη Μόσχα και ήταν γνωστή ως: «Καλιμίρ Μαλέβιτς: το μονοπάτι του από τον Ιμπρεσσιονισμό στο Σουπρεματισμό». Λαμβάνοντας υπόψη την αποκτημένη φήμη σαν καλλιτέχνης στο κέντρο της επαναστατικής εξουσίας και της αποφασιστικότητάς του να προσθέσει σε αυτή τη φήμη, φαίνεται λίγο παράξενο που ο Μαλέβιτς αποδέχθηκε την πρόσκληση να διδάξει στην επαρχιακή πόλη του Βιτέμπσκ. Γιατί δεν παρέμεινε στη Μόσχα; Στις 5 Οκτωβρίου 1920, περίπου δέκα μήνες μετά την άφιξή του, ο Μαλέβιτς εξήγησε τους λόγους της παραμονής του στο Βιτέμπσκ σε μία επιστολή του στον Δαβίδ Στέρενμπεργκ την κεφαλή του τμήματος Καλών Τεχνών της Νάρκομπρος: «Μένω στο Βιτέμπσκ όχι προς χάρη του καλού φαγητού αλλά για τη δουλειά που χρειάζεται να γίνει στις επαρχίες. Αυτή είναι μία περιοχή στην οποία οι μεγαλόσχημοι της Μόσχας δεν διατίθονται να δώσουν απαντήσεις σε μία απαιτητική γενιά». Όταν προσκλήθηκε να έρθει στο Βιτέμπσκ, ο Μαλέβιτς διεύθυνε το Ελεύθερο Κρατικό Στούντιο Καλλιτεχνών (GSKhM) στη Μόσχα. Αν και δηλώνει ότι το φαγητό δεν είναι λόγος να έρθει στο Βιτέμπσκ, ένα ζεστό σπίτι και φαγητό σαφώς πρέπει να ήτανε πολύ  καλοδεχούμενα ˈ το χειμώνα του 1919 υπήρχε μία συνεχόμενη έλλειψη τροφίμων στη Μόσχα και ο Μαλέβιτς και η γυναίκα του υποφέρανε από το κρύο. Το γεγονός ότι η γυναίκα του ήτανε έγκυος θα έχει κάνει σίγουρα την απόφασή του ευκολότερη. Το αποχαιρετιστήριο μύνημα στο Συμβούλιο των Στούντιο στη Μόσχα με ημερομηνία 29 Οκτωβρίου 1919 μας δίνει μία εικόνα των συνθηκών διαβίωσης του Μαλέβιτς εκείνη την εποχή: «Παρόλο την επιθυμία μου να συνεχίσω να δουλεύω εδώ έχω αναγκαστεί, ελλείψει ενός διαμερίσματος (ζω σε μία κρύα ντάτσα), καυσόξυλων, ή ηλεκτρισμού, να αποδεχτώ την προσφορά από τα στούντιο του Βιτέμπσκ, τα οποία θα μου προμηθεύσουνε όλες τις απαραίτητες εργασιακές και διαβίωσης συνθήκες, και να φύγω από τη Μόσχα».  Αλλά όπως έχουμε δει, ένα χρόνο αργότερα ο Μαλέβιτς είχε ήδη σχεδόν ξεχάσει την πείνα και το κρύο στην πρώη ντάτσα του. Και σίγουρα είδε άλλα πλεονεκτήματα  στην παραμονή του στο Βιτέμπσκ. Η πόλη φαίνεται να έχει λειτουργήσει σαν ένα είδος κυβερνητικής πειραματικής περιοχής για οικονομικά, πολιτικά και ιδεολογικά μέτρα προς εξάπλωση σε όλη την μπολσεβίκικη Ρωσσία. Το Βιτέμπσκ για παράδειγμα ήτανε ένα από τις πρώτες πόλεις όπου ριζοσπαστική, επαναστατική απαλλοτρίωση έλαβε χώρα. Επιπλέον η απόσταση από τη Μόσχα και την Πετρούπολη επέτρεψε στον Μαλέβιτς να επεξεργαστεί τις ιδέες του στην καλλιτεχνική εκπαίδευση πιο ελεύθερα σε ένα είδος δοκιμαστικών διαλέξεων. Και θα μπορούσε με τη βοήθεια του Λισίτσκι να τις δημοσιεύσει αργότερα. Στην Λαϊκή Σχολή Καλών Τεχνών είχε συγκεντρωθεί γύρω του μία ομάδα νέων και αφοσιωμένων μαθητών. Υπό την ηγεσία του και αυτής του Ελ Λισίτσκι είχαν κιόλας σχηματίσει μία ομάδα φανατικής καλλιτεχνικής παραγωγής που εκτελούσε σχέδια σε όλη την πόλη. Και, όπως ο Μαλέβιτς είχε την εμπειρία στα μαθήματα του 1920, η πόλη ήτανε σίγουρα αρκετά κοντά στο να επηρεάζει  σκέψεις καλλιτεχνικής εκπαίδευσης  στη Μόσχα, το κέντρο της εξουσίας. Γενικά φαίνεται ότι πρώτος χρόνος της παραμονής του στο Βιτέμπσκ, σε ασφαλή απόσταση περίπου εβδομήντα χιλιομέτρων από το μέτωπο του εμφυλίου πολέμου και με σιδηροδρομική σύνδεση με Μόσχα και Πετρούπολη δεν ήταν και τόσο κακός  τελικά. Νωρίς το 1921 ο Μαλέβιτς γράφει στο Στέρενμπεργκ: « άφησα τη Μόσχα για την πόλη του Βιτέμπσκ με σκοπό να προσφέρω όλη τη γνώση μου και την εμπειρία. Τα στούντιο του Βιτέμπσκ δεν υπάρχουν απλώς ακόμα, όπως στις περισσότερες επαρχιακές πόλεις ˈ  έχουν πάρει μία προοδευτική θέση, παρόλο  τις δύσκολες συνθήκες ... ο καθένας συνεργάζεται στην υπερνίκηση των εμποδίων και στην πρόοδο  όλο και πιο μπροστά στο δρόμο προς τη νέα επιστήμη της ζωγραφικής. Δουλέω εικοσιτέσσερις ώρες το εικοσιτετράωρο, το οποίο οι μαθητευόμενοι – είναι περίπου μία εκατοντάδα από αυτούς – είναι εδώ για να το επιβεβαιώσουν.»  Από αυτή τη δήλωση είναι καθαρό ότι ο Μαλέβιτς είχε βρει γόνιμα εδάφη για τις εκπαιδευτικές δραστηριότητές του. Τρεις διαστάσεις του έργου του θα συζητηθούν σε αυτό το άρθρο: η διδασκαλία του, οι εκδόσεις του και οι δραστηριότητές που κατεύθυνε

ενότητες

τελευταίες μεταφράσεις

προς μετάφραση

Τα κείμενα με το προς μετάφραση είναι σε διαδικασία μετάφρασης