Κάλεσμα

Προβολή κειμένου

Πώς η δύναμη του μύθου μας κρατάει βυθισμένους στον πόλεμο- γιατί είμαστε ακόμα στο Αφγανιστάν;


Πώς η δύναμη του μύθου μας κρατάει βυθισμένους στον πόλεμο- γιατί είμαστε ακόμα στο Αφγανιστάν;


Όταν προσπαθώ να καταλάβω γιατί είμαστε ακόμα στο Αφγανιστάν, παρόλο που κάθε γραμμάριο λογικής λέει πως πρέπει να φύγουμε, μια απρόσμενη συζήτηση που είχα πέρσι με στοιχειώνει. Διενεργώντας πολιτική σφυγμομέτρηση στη γειτονιά, χτύπησα την πόρτα ενός πρόσχαρου άντρα που μόλις τότε συντονίζονταν στην αγαπημένη του ραδιοφωνική εκπομπή: Rush Limbaugh. Ήταν αρκετά ευγενικός ώστε να με αφήσει να καθίσω, και μιλήσαμε.


Οι συντηρητικοί είναι συχνά οι καλύτεροι άνθρωποι – αυτό του είπα- αυτοί που θα ‘θελες για γείτονες. Μετά του είπα: Στοιχηματίζω πως πάντα προθυμοποιείσαι να βοηθήσεις τους γείτονές σου όποτε το χρειαστούν. Εννοείται, απάντησε.


Τότε γιατί, τον ρώτησα, δε θες να βοηθήσεις ανθρώπους πέρα από την πόλη σου, που έχετε τις ίδιες ανάγκες, ακόμα κι αν είναι άγνωστοι σε σένα; Μου απάντησε κατευθείαν: Επειδή ξέρω ότι οι γείτονές μου δουλεύουν σκληρά και κάνουν ό, τι περνάει από το χέρι τους για να φροντίσουν τον εαυτό τους. Δεν ξέρω για εκείνους πέρα από την πόλη.

Δεν ήταν ανάγκη να μου πει περισσότερα (αν και είπε). Ήξερα το υπόλοιπο ποίημα: «Γιατί να δώσω τα καταϊδρωμένα μου λεφτά στην κυβέρνηση για να τα μοιράσει σε αγνώστους, που, απόσο ξέρω, είναι άχρηστοι, αργόσχολοι και τζαμπατζήδες; Θέλω να είμαι ελεύθερος να αποφασίσω πώς να διαχειριστώ τα χρήματά μου και να τα δώσω σε υπεύθυνους ανθρώπους που έχουν σαν κύριο μέλημα τη φροντίδα των εαυτών τους και των οικογενειών τους, όπως εγώ. Θα δώσω τα λεφτά μου στο κράτος μόνο για να μας προστατέψει από ξένους σε απομακρυσμένες χώρες που δεν πιστεύουν σε ατομικά θρησκευτικά δικαιώματα και σκοπεύουν να μου πάρουν την ελευθερία και την περιουσία μου.»

Τι ποίημα κι αυτό- ένα διήγημα μυθικών διαστάσεων! Σαν Ιστορικός Θρησκειών, έχω εκπαιδευτεί να εκτιμώ, ακόμα και να θαυμάζω τους μύθους που λεν οι άνθρωποι για να βγάλουν άκρη με το χάος των ζωών τους. Έτσι κι εδώ δεν μπορώ παρά να θαυμάσω αυτόν το μύθο: τόσο λιτός μα και τόσο περιεκτικός, προσφέρει καθαρές και ευκολοχώνευτες απαντήσεις που προσπερνάνε τις καθημερινές πληκτικές πολυπλοκότητες.

Φυσικά, οι απαντήσεις είναι πάρα πολύ απλοϊκές και τόσο ηλίθιες (κατά τη γνώμη μου) όσο επικίνδυνες. Αλλά εκπαιδεύτηκα, επίσης, να μην είμαι επικριτικός και να εκτιμήσω τη δύναμη του μύθου ακόμα κι όταν είναι ηθικά απεχθής για μένα. Κι αυτός είναι εντυπωσιακός, με το κλασικό σενάριο ‘καλοί εναντίων κακοί’ που μετατρέπεται σε έναν άκαμπτο πολιτικό μύθο ‘ελευθερία εναντίον σκλαβιά’.

Οι λευκοί Αμερικάνοι, κατά τους πρώτους αποικιακούς καιρούς, εκχωρούσαν γενικά τον ρόλο των ‘κακών’ στους ‘άγριους’ που παραμόνευαν στην ερημιά πέρα από τα σύνορα του πολιτισμένου μας κόσμου. Είτε ήταν ερυθρόδερμοι, κομμουνιστές, τρομοκράτες, ή οι Ταλιμπάν, το σενάριο ήταν πάντα το ίδιο.

Πες το μύθο της εθνικής ασφάλειας- ή, ακριβέστερα, εθνικής ανασφάλειας, αφού μας δείχνει σε κάθε περίπτωση ποιον και τι να φοβόμαστε. Είναι ένας πανίσχυρος (και πανίσχυρα αποτελεσματικός) μύθος ακριβώς επειδή περικλείει με τόσο σαφήνεια όχι μόνο αυτά που οι Αμερικάνοι είναι ενάντια, αλλά και αυτά που είναι υπέρ, αυτά που θέλουμε να τα κρατήσουμε ασφαλή και προστατευμένα: την ελευθερία του ατόμου, ιδίως την ελευθερία να βγάζουμε και να μαζεύουμε χρήματα.

Ο Πρόεδρος Παγιδεύτηκε σε έναν Μύθο κι έναν Πόλεμο

Κανένας πολιτικός, που φιλοδοξεί στην αληθινή επιρροή του σε εθνικό επίπεδο, δεν μπορεί να απορρίψει τον μύθο αυτό, ή ακόμα και να εκφράσει πραγματικές αμφιβολίες, τουλάχιστον δημοσίως, όπως ξέρει σίγουρα ο Μπάρακ Ομπάμα. Αναμενόμενα, ο πρόεδρος Ομπάμα έχει διαλαλήσει το μύθο στους πιο σοβαρούς του λόγους: Οι κακοί είναι πάντα εκεί έξω. («Η αγία γραφή λέει πως υπάρχει κακό στον κόσμο»). Οι καλοί δεν μπορούν να κάνουν τίποτε άλλο παρά να αγωνιστούν εναντίων των κακοποιών. («Η βία μπορεί κάποιες φορές να είναι απαραίτητη»)

Επειδή, όμως, κάθε μύθος έχει παραλλαγές, οι πολιτικοί μπορούν να επιλέγουν. Στην έκδοση του Ομπάμα το ομοσπονδιακό κράτος μπορεί ναι είναι μία δύναμη του καλού. Έτσι έχει μια διαμάχη κάθε μέρα στα χέρια του με τους δεξιούς που απορρίπτουν την κυβέρνηση σαν πράκτορες του σκότους.

Δεν υπάρχει καμία πιθανότητα να νικήσει αυτή τη μάχη εάν προσπαθήσει να αναλάβει και τον μύθο της εθνικής ασφάλειας. Ο Μπιλ Κλίντον μια φορά τα είπε όλα τόσο πολύ λιανά -«Όταν οι πολίτες είναι ανασφαλείς»- ακριβώς σε αυτό στηρίζουν τους περισσότερους μύθους τους- «θα προτιμούσαν να έχουν κάποιον (στον Λευκό Οίκο) που να είναι δυνατός και λάθος παρά κάποιον που είναι αδύναμος και σωστός».

Αυτή είναι η πραγματικότητα που όλοι τότε θα είχαν στο μυαλό τους, όταν, το Φθινόπωρο του 2009, κορυφαίοι αξιωματούχοι πήγαν στο Λευκό Οίκο και συζήτησαν για το Αφγανιστάν. Πού αλλού, εν τέλει, μπορεί να διαδραματιστεί  το έργο κατά το οποίο η πολιτισμένη Αμερική απομακρύνει τους άξεστους; Και ποιος καλύτερος θίασος υποψήφιος για τον ρόλο των άγριων από τους Ταλιμπάν και την Αλ Κάιντα;

Οι στρατηγοί που διεξήγαγαν τον πόλεμο έπρεπε, επίσης, να αντιμετωπίσουν ακόμα ένα ζωτικό ζήτημα: Θα μπορούσαν να αναπαραστήσουν μια σύγχρονη εκδοχή του μύθου του καλού ενάντια στο κακό; Έχουν εγκαταλείψει την πιθανότητα νίκης στο Αφγανιστάν. Έτσι δεν υπάρχει περίπτωση να παλέψουν για την κλασική εκδοχή του μύθου, που οι καλοί νικάν κατά κράτος τους κακούς.

Από την ψυχροπολεμική εποχή, όμως,  ο μύθος έχει επιβάλει μόνον ότι οι καλοί δε χάνουν – ότι απλώς ‘περιορίζουν’ τους κακοποιούς που ‘μισούν τις ελευθερίες μας’ (ιδίως την ελευθερία μας να κερδίζουμε και να μαζεύουμε χρήματα) και θα μας κατατροπώσουν εάν τους δώσουμε την ευκαιρία.

Στις μέρες μας οι, στρατηγοί αισθάνονται πως ακόμα και η περιορισμένη έκφραση του μύθου είναι εκτεθειμένη. Οι προκάτοχοί τους απέτυχαν να τον εκφράσουν στο Βιετνάμ, και παρόλο που η κρίση της ιστορίας βρίσκεται ακόμα στον πόλεμο του Ιράκ, ο μύθος γίνεται ολοένα και πιο αμυδρός. Αν οι ΗΠΑ χάσουν στο Αφγανιστάν, το αμερικάνικο κοινό ενδέχεται να εγκαταλείψει τον μύθο που ικανοποιεί τις στρατιωτικές επενδύσεις και τους αστρονομικούς τους προϋπολογισμούς. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα οι στρατηγοί να παλεύουν για το αντίθετο αιώνια.

Ο πρόεδρος Ομπάμα έχει παγιδευτεί σε αυτό το σημείο. Ρισκάρει να χάσει και τον πόλεμο και την προεδρία. Ακόμα και αν προσπαθήσει να επισπεύσει τη διεξαγωγή του πολέμου, γνωρίζει πως θα διαπομπευθεί από τη συμμαχία του στρατού με δεξιές δυνάμεις ως άνανδρος και αδύναμος.

Αν ποτέ πάει να λησμονήσει αυτή την εσωτερική πολιτική πραγματικότητα, τα μέσα μαζικής ενημέρωσης είναι πάντα έτοιμα να του την θυμίσουνε. Απλά ρίξτε μια ματιά στις 145.000 αναζητήσεις στο google για το λήμμα “Obama wimp” (Ομπάμα φλώρος). Ακόμα και οι φιλελεύθεροι φίλοι του στη New York Times σε κεντρική επικεφαλίδα διερωτήθηκαν: «Ο Ομπάμα είναι φλώρος ή πολεμιστής;».

Μέσα σα τα όρια, βέβαια, του μύθου της εθνικής ανασφάλειας, αυτές οι δύο είναι οι μόνες επιλογές. Αν ασκηθεί μεγαλύτερη πίεση ώστε να ανακαλεστούν οι αμερικάνικες στρατιωτικές δυνάμεις από το Αφγανιστάν, τότε οι προοδευτικοί πρέπει να προσφέρουν νέα επιλογή που να ‘πουλάει’ στους Αμερικάνους.

Να μυθοπλάθει κανείς η να μη μυθοπλάθει


Και υπάρχει και ένα πρόβλημα. Οι μύθοι είναι σαν τις επιστημονικές θεωρίες. Δεν υπάρχουν αδιάσειστα στοιχεία ή λογική, ωστόσο πείθουν και μπορούν να αλλάξουν τα μυαλά των πιστών – εωσότου να εμφανιστεί ένας πειστικότερος μύθος.

Μια χούφτα προοδευτικών πολιτικών στοχαστών προσπαθούν να πείσουν την αμερικάνικη αριστερά να αντιληφθεί το γεγονός αυτό και να προσφέρει νέους πολιτικούς μύθους (ο επιστημονικός όρος που χρησιμοποιούν είναι «διαμορφωτικές αφηγήσεις»). Ο George Lakoff είναι πιθανότατα ο πιο γνωστός από αυτούς τους διανοούμενους. Τα βιβλία του είναι μπεστ σελερ. Τα άρθρα του σε ιστοσελίδες είναι κατά κανόνα στην κορυφή των «πιο διαβασμένων» και «πιο σταλμένων» του ίντερνετ (στμ: “most read” και “most emailed” αντίστοιχα). Όμως, δε φαίνεται να μπορεί να βάλλει σημαντικά τις βασικές πολιτικές και πρακτικές που θέλει να αλλάξει.

Οι προοδευτικοί, μέχρι στιγμής, κατακλύζουν το κοινό με γεγονότα και επιχειρήματα που είναι δύσκολο να αντικρούσουν οι Αμερικάνοι με αυτά που ξέρουν (για την περίπτωση του πολέμου του Αφγανιστάν). Παρόλα αυτά, περισσότερο από το 60% δηλώνει σε δημοσκοπήσεις ότι ο πόλεμος ήταν ένα ‘λάθος’. Εντούτοις ο πόλεμος καλά κρατεί και οι προοδευτικοί παραμένουν οι πιο περιθωριακοί παίκτες στο αμερικάνικο πολιτικό παιχνίδι, επειδή δεν έχουν έναν πιασάρικο μύθο να διαδώσουν. Στην πραγματικότητα, μετά βίας έχουν κάποιον καλό να πουν.

Ο πολιτικός επιστήμονας David Ricci υποστηρίζει πως οι προοδευτικοί δεν μπορούν να κάνουν και πολλά γι’ αυτό το θέμα, διότι ήδη έχουν έναν πολύ επιτυχημένο μύθο που τους εμποδίζει – τι ειρωνεία!- να πάρουν στα σοβαρά τη δύναμη των μύθων. Η προοδευτική κληρονομιά, όπως αναφέρει το φαινόμενο αυτό, κρατάει από τον 18ο αιώνα κατά το διαφωτισμό, που οι ριζοσπάστες διαφωτιστές αποφάσισαν πως τα γεγονότα και η λογική είναι η πηγή της αλήθειας και ο μοναδικός δρόμος για την ειρήνη και ελευθερία.

Η Βίβλος και όλα τα άλλα αρχαία παραμύθια μας κρατάν δέσμιους του παρελθόντος. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα η ανθρωπότητα να επιτρέπει τους νεκρούς να μας εγκλωβίζουν σε αδικίες που έτρεφαν ατέρμονους πολέμους και δυστυχίες. Τότε, στο Διαφωτισμό, ήρθε η ώρα για την ανθρώπινη λογική να βρει μια διέξοδο για καλύτερο μέλλον.

Εάν οι προοδευτικοί πιστεύουν πως δεν έχουν κανένα μύθο, είναι αυτόματα πιστοί στον ένα και μοναδικό μύθο που μοιράζονται με την υπόλοιπη Αμερική: καλό εναντίον κακού. Οι προοδευτικοί ενσαρκώνουν αυτό το μύθο καθημερινά στο πολιτικό πεδίο μάχης, ως παθιασμένοι μαχητές των δεξιών κακών.

Το πρόβλημα είναι (και συγχωρήστε με που ανακαλώ ένα παλιό αντι-αριστερό κλισέ των ’60, αλλά είναι σωστό εδώ): ο πολιτικός μύθος των προοδευτικών εξηγεί σε τι είναι ενάντια, όχι σε τι είναι υπερ.

Στην πραγματικότητα, οι περισσότεροι προοδευτικοί, κατά βάθος, έχουν μια αμυδρή αίσθηση των βαθύτερων αρχών τους: τα ιδανικά του Διαφωτισμού για την ειρήνη, ελευθερία και ισότητα βασισμένα στη Ρομαντική ιδεολογία αυτού που ο Lakoff αναφέρει ως ενσυναίσθηση, γενικευμένα για όλη την ανθρωπότητα και τη βιόσφαιρα.

Αλλά οι προοδευτικοί δε διανθίζουν τις πολιτικές τους συνταγές με μυθική γλώσσα που να αναφέρει απλά, ξεκάθαρα και πατριωτικά τι πιστεύουν. Συμπερασματικά, δεν μπορούν να ανταγωνιστούν το μύθο της εθνικής ανασφάλειας. Δεν έχουν τίποτα να αντικαταστήσει τη θέση του, που είναι τουλάχιστον ένας λόγος γιατί, παρόλη την αναπτυσσόμενη αντίθεση στον Αφγανικό πόλεμο, δεν μπορούν να κερδίσουν μια δυνατή μάζα ψηφοφόρων ώστε να βοηθήσει- ή να πολεμήσει- τον Ομπάμα για να λήξει τον πόλεμο.

Το μόνο που μπορούν να κάνουν είναι να απαιτήσουν να θυσιάσει την ατζέντα του για τα εσωτερικά και – καθόλου μικρό ζήτημα για κάθε πολιτικό- τις πιθανότητες για επανεκλογή, στο βωμό της Αρχής. Έτσι, καταλήγουν σε μια πολιτική χώρα του Ποτέ-Ποτέ, η οποία μπορεί να φαντάζει όμορφη αλλά δεν πρόκειται να σώσει ούτε μία Αφγανική ύπαρξη.

Κανένα άτομο, πόσο μάλλον μια επιτροπή, δεν μπορεί να κάτσει να δημιουργήσει έναν νέο μύθο. Οι μύθοι αναπτύσσονται και μεγαλώνουν οργανικά από τη ζωή μιας κοινωνίας. Οι προοδευτικοί θα μπορούν να βλέπουν το μύθο τους να αναδύεται αυτόματα και αυθόρμητα αν απλά ξοδέψουν λίγο παραπάνω χρόνο να σκεφτούν και να συζητήσουν για την βασική κοσμοθεωρία και αξίες τους, τις βασικότερες προϋποθέσεις που θα τους οδηγήσουν να διατηρήσουν τις πολιτικές τους θέσεις με απαράμιλλο πάθος.

Ένας ισχυρός προοδευτικός μύθος θα έκανε ασφαλέστερη την επιλογή ενός προέδρου να αλλάξει ρότα και ίσως να διατηρήσει ταυτόχρονα και την προεδρία. Η αποτυχία να εξορκίσει τους κακούς κατάστρεψε τον Lyndon Johnson και πλήγωσε θανάσιμα τον George W. Bush. Υποψιάζομαι πως ο Ομπάμα θα του καλάρεσε να έχει έναν γερό προοδευτικό μύθο να τον προστατεύει από παρόμοια μοίρα. Δε θα τον κατασκεύαζε, αλλά πιθανόν να ήταν ευχαριστημένος όταν τον έβλεπε να εμφανίζεται στον ορίζοντα.

Ο Ira Chernus είναι καθηγητής Θρησκευτικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Κολοράντο στο Boulder και συγγραφέας του of Monsters To Destroy: The Neoconservative War on Terror and Sin.

 

ενότητες

τελευταίες μεταφράσεις

προς μετάφραση

Τα κείμενα με το προς μετάφραση είναι σε διαδικασία μετάφρασης