Κάλεσμα

Προβολή κειμένου

A conversation on education as a radical social (and aesthetic)

Συζήτηση πάνω στην εκπαίδευση σαν μια ριζοσπαστική κοινωνική (και αισθητική) μέθοδος με τους Marta Gregorcic, Bojana Piskur, Marjerita Potrc και Dmitri Vilensky.

Η συνέντευξη που ακολουθεί δημοσιεύτηκε στην “Maska”, Performing Arts Journal, χειμώνας 2007.

Η εκπαίδευση πάνω στην τέχνη έγινε ένα σημαντικό θέμα στις εφαρμογές εικαστικής τέχνης τα τελευταία δύο χρόνια, όχι μόνο σαν μεσολάβηση του μουσείου και των προγραμμάτων τέχνης αλλά επίσης και σαν μια θεραπευτική μέθοδος. Φαίνεται ότι αυτό το μοντέλο είχε, μέσα σε όλη του την  πολιτειακή πίεση χρόνου, εισαχθεί από το Manifestα 6 (1) , το οποίο, δυστυχώς, δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ στην Λευκωσία της Κύπρου. Το σκεπτικό της έκθεσης σαν ένα σχολείο τέχνης, το οποίο έχει εδραιωθεί πολύ στο τοπικό περιβάλλον, εισήχθηκε από την θεραπευτική ομάδα των Mai Abu El Dahab, Anton Vidokle, και Florian Waldvogel και τώρα συνεχίζεται εν μέρει από την μελέτη του Anton Vidokle Unitednationsplaza στο Βερολίνο. Βασίζεται στην ιδέα των ιστορικών πειραματικών διδακτικών ιδρυμάτων, τα οποία συνδύαζαν κοινή ζωή με μια άτυπη ταξική δομή καθώς και την καλλιέργεια της παράδοσης των ελεύθερων πανεπιστημίων.

Επιπλέον, μερικά μουσεία τέχνης έχουν ακολουθήσει αυτό το μοντέλο με το να επικεντρώνονται σε μελέτες με διαφορετικούς συμμετέχοντες καθώς και με πιο στενή συνεργασία με σχολεία τέχνης και πανεπιστήμια. Στην εποχή του παγκόσμιου νεοφιλελευθερισμού τα  μουσεία μοιράζονται τις ίδιες ανησυχίες απέναντι σ τις απαιτήσεις για απλοποίηση των περιεχομένων τους, γραφειοκρατικό έλεγχο και κουλτούρα προσανατολισμένη στο αποτέλεσμα· καθώς τα πανεπιστήμια, τα οποία τώρα αντιμετωπίζουν την επερχόμενη «Συνθήκη της Μπολόνια»(2) με την τάση της να ομογενοποιεί και να εξυγιαίνει την ανώτερη εκπαίδευση, ώστε να κερδίσουν περισσότερο προσιτά και συγκρίσιμα συμπεράσματα. Τα μουσεία σαν χώροι άτυπης εκπαίδευσης θα έπρεπε, σύμφωνα με τον Irit Rogoff, να προάγουν την ριζοσπαστική παιδαγωγική, «μια παιδαγωγική που αποφεύγει την απλότητα πρόσβασης σε πληροφορίες, σε εμπειρία ή στο πολιτισμικό κεφάλαιο(οτιδήποτε σχετίζεται με το προσωπικό και κοινωνικό υπόβαθρο ενός ατόμου) και την αντικαθιστά με ερωτήσεις πρόσβασης». Ο Rogoff είναι ένας από τους συγγραφείς του σχεδίου «Ακαδημία : Μαθαίνοντας από την Τέχνη/ Μαθαίνοντας από το μουσείο», που τέθηκε σε εφαρμογή πέρυσι από το πρόγραμμα τέχνης της Siemens σε συνεργασία με το Kunstverein στο Hamburg, με το τμήμα εικαστικής αγωγής του κολεγίου Goldsmith στο Λονδίνο, το μουσείο van Hedendaagse Kunst Antwerpen (MKuHKA) και το Van Abbemuseum στο Eindhoven. Επικεντρώθηκε ειδικά στο να «κερδίζουμε πρόσβαση στα επείγοντα και σημαντικά θέματα της ημέρας» σαν αποτέλεσμα της ριζοσπαστικής παιδαγωγικής (με την έννοια του πως γνωρίζουμε πράγματα,  πως συμμετέχουμε σε αυτά, πως παίρνουμε μια θέση …), αλλά επίσης και στο να συνδέουμε τα θέματα ακτιβισμός, συμμετοχή και καλλιτεχνική πρακτική και στο να οριοθετούμε την εκπαίδευση όχι μόνο σαν πρότυπο αλλά επίσης και σαν πεδίο πολιτικής συμμετοχής και πολιτιστικής δημιουργικότητας.

Η ακόλουθη συζήτηση θα επικεντρωθεί περισσότερο στα θέματα των συμμετοχικών μεθόδων, σχετιζόμενων με τις θεωρίες του Βραζιλιάνου εκπαιδευτή και φιλόσοφου Paulo Freire και του έργου του «Αγωγή των Καταπιεζόμενων»(3). Βασίζεται σε μερικές ερωτήσεις που τέθηκαν στους πρωταγωνιστές της μελέτης «Ριζοσπαστική Εκπαίδευση», η οποία αναπτύσσεται από τους Bohana Piskur, έφορο μουσείου και Marjetica Potrc, καλλιτέχνη, και θα συμβεί στην Μοντέρνα Πινακοθήκη στην Λουμπλιάνα το 2008.

Η ιδέα πίσω από το σχέδιο είναι η δημιουργία μιας ανοιχτής πλατφόρμας παραγωγής γνώσης, ανταλλαγής και διάδοσης ιδεών, βασισμένη στο σενάριο της «εκπαίδευσης για κριτική συνείδηση»(4) όπως προτάθηκε από τον Paulo Freire. Στοχεύει να μετακινηθεί σε άλλο επίπεδο, πιο πέρα από την θεσμική κριτική και ταυτόχρονα να εστιάσει στο πώς να ζήσουμε μαζί πέρα από τον νεοφιλελευθερισμό και πέρα από την κατανόηση της ατομικότητας, της φιλελεύθερης δημοκρατίας και της καπιταλιστικής αγοράς. Η διαφορά από την ήδη αναφερόμενη Ακαδημία είναι ότι εμπεριέχει τα παραδείγματα της «οριζόντιας» και «από την βάση» εκπαίδευσης των πολιτικά προβληματικών εδαφών έξω από την Ευρώπη· όπου η αυτό-οργάνωση και η αυτό-εκπαίδευση είναι αναγκαιότητα για να επιζήσει κάποιος. Εκτός από τους δύο συγγραφείς της μελέτης, προσκάλεσα και τον Dmitri Vilensky, έναν Ρώσο καλλιτέχνη και συμμετέχοντα στο πρόγραμμα Chto delat/ Τι πρέπει να γίνει(5) , αλλά και συγγραφέα του «Απόψεις στην αυτό-εκπαίδευση», όπως επίσης προσκάλεσα και την Marta Gregorcic, ακτιβίστρια και κοινωνιολόγο, η οποία θα συνεισφέρει με την γνώμη της ως «επαγγελματίας του χώρου».

  • Όπως ήδη αναφέρθηκε, στην γνωστοποίηση της Ακαδημίας, ο Irit Rogoff αναφέρεται στα μουσεία σαν χώρους ριζοσπαστικής παιδαγωγικής. Μπορείτε να εξηγήσετε τι εννοείτε με αυτό τον όρο? Σε ποιον απευθύνεται η μελέτη σας και ποιον θα αφορά?

Bojana Piskur : Η ριζοσπαστική παιδαγωγική δεν αναφέρεται σε μία αρχή ή σε ένα σύνολο γνώσης, όπως το έθεσε ο Henry Giroux, αλλά προτείνει ένα συγκεκριμένο είδος τακτικής και μια συγκεκριμένη θεώρηση προσανατολισμένη στο να ρωτά τα δεκτά ιδρύματα για μια θεσμοθετημένη εκπαίδευση και να δέχεται υποθέσεις όσον αφορά την παραγωγή γνώσης, την ανταλλαγή και την διανομή. Η ριζοσπαστική εκπαίδευση είναι επίσης διεπιστημονική από την φύση της, διερωτάται τις θεμελιώδεις κατηγορίες όλων των αρχών και έχει μια δημόσια αποστολή στο να κάνει την κοινωνία πιο δημοκρατική.

Αυτό το οποίο θέλουμε να κάνουμε στην μελέτη μας είναι να προτείνουμε διαφορετικές στρατηγικές στο πως διάφορες ομάδες μπορούν να συμμετάσχουν στην ανάπτυξη και την δημιουργία εργαλείων, υλικών και διαδικασιών τα οποία τους επιτρέπουν να μάθουν και να είναι ικανοί να συμμετέχουν στον κόσμο. Έμφαση θα δοθεί στην κατά πρώτο πρόσωπο συναίσθηση της δέσμευσης και στον ανεξάρτητο /αυτόνομο τρόπο σκέψης, τα οποία καλλιεργούν την εκπαίδευση και όχι την διδασκαλία, με την έννοια της συμμετοχικής γνώσης και της διάδοσης της σε διαφορετικά κοινωνικό-πολιτιστικά περιεχόμενα. Ελπίζουμε να ενεργοποιήσουμε την προφανώς αποκλεισμένη - εκτός του συνόλου της τέχνης και της εκπαίδευσης – δύναμη, και με μεγάλη δόση αισιοδοξίας να ανακαλύψουμε μερικές αυταπόδεικτες ευθυγραμμίσεις χώρου και ταυτότητας.

 

  • Πως θα σχολιάζατε την άποψη του Freier ότι «η εκπαίδευση για κριτική συνείδηση έχει τη δύναμη να μεταμορφώνει την πραγματικότητα»?

Marta Gregorcic: Εκτός από την συνεργασία και τον διάλογο, η κριτική είναι προϋπόθεση για κοινωνικές δραστηριότητες. Ο διάλογος σχεδόν εξαφανίστηκε ολοκληρωτικά την εποχή του καπιταλισμού, ο οποίος λειτουργεί με την αρχή του θρυμματισμού και του αφανισμού των κοινωνικών δεσμών. Ζούμε σε μια «βουβή κοινωνία» η οποία αρνείται τον διάλογο, έτσι ώστε να υπάρχει «σεβασμός στον νόμο» και αφοπλίζει οποιοδήποτε συλλογισμό και κριτική. Η ιδέα του νεοφιλελευθερισμού αναδύεται : βερμπαλισμοί και ακτιβισμοί. Σύμφωνα με τον Freier, οι βερμπαλισμοί θυσιάζουν την δραστηριοποίηση και οι ακτιβισμοί υστερούν συλλογισμών. Η επαναστατική μέθοδος του Freier – μεταμορφώνοντας την κοινωνία δια μέσου της εκπαίδευσης για κριτική συνείδηση – ήδη εφαρμόζεται στην νότια Αμερική, ειδικά στην χώρα η οποία ήταν πρώτη που εξέλεγξε μέλος του ντόπιου πληθυσμού ως πρόεδρο. Ο Freier υποστηρίζει ότι η δημοκρατία θα έπρεπε να γίνει τρόπος ζωής πριν να γίνει πολιτικό σύστημα. Οι άνθρωποι της σημερινής Βολιβίας συνειδητοποιούν αυτή την άμεση δημοκρατική ζωή με τέτοιο τρόπο ώστε απαιτούν την ριζοσπαστικοποίηση της πολιτικής του Morales(6)  καθημερινά μέσω άμεσων πολιτικών τακτικών (διαδηλώσεις κλπ.). Η εκλογή μιας «ευεπίφορης σε εντυπωσιασμό κυβέρνησης» σχεδόν ένα χρόνο πριν, δεν έχει τερματίσει τον αγώνα τους για μια ισόνομη κοινωνία- ο αγώνας τους έχει μόλις αρχίσει.

 

  • Τι σημαίνουν οι όροι «οριζόντια» και «εκ βάσης» εκπαίδευση?

Marjetica Potrc : Με την οριζόντια διάδοση γνώσης αναφέρθηκα σε μια πρακτική η οποία αναπτύχθηκε στο Acre της Βραζιλίας. Το 2006, πέρασα 2 μήνες στο Acre, την αμαζόνεια πολιτεία της Βραζιλίας. Κατά την διάρκεια των τελευταίων 15 ετών, το Acre επεκτείνεται σε νέα εδάφη, όπως σε εδάφη εξόρυξης και σε εδάφη Ινδιάνων, μαζί με αειφόρους αστικές επικράτειες. Αυτά τα νέα εδάφη είναι το αποτέλεσμα της συνεργασίας ανάμεσα στην κυβέρνηση και τις τοπικές κοινωνίες. Πρέπει να προσθέσω ότι η δημιουργία καταφυγίων – ή οικολογικά προστατευμένων περιοχών, όπως ονομάστηκαν πρόσφατα σε ένα άρθρο της International Herald Tribune – έχει γίνει μια παγκόσμια πολιτική από το 2004. Κοιτάζουμε προς ένα νέο τρόπο δημιουργίας επικρατειών. Οι κοινωνίες που ζουν σε νέα εδάφη είναι αυτό-οργανωμένες οντότητες και, βασικά, εκ βάσης πρωτοβουλίες. Συγκεντρώνονται στο να ενδυναμώνουν τους ανθρώπους τους. Η εκπαίδευση είναι το πρωταρχικό τους ενδιαφέρον. Η εκπαίδευση – το να μαθαίνεις και να μοιράζεσαι γνώση – είναι ένα κρίσιμης σημασίας θέμα για τις νέες αποικίες στο Acre, αλλά το ίδιο μπορεί να ειπωθεί και για ολόκληρη τη Βραζιλία και ακόμη πιο πέρα. Έχουμε μάθει ότι τα οφέλη της εκπαίδευσης, αν και φαινομενικά άυλα, είναι η εγγύηση για τον υλικό πλούτο των εθνών. Αυτή η επίγνωση είναι ακόμα πιο σημαντική στο εσωτερικό της Βραζιλίας, καταταγμένης πρώτη παγκοσμίως σύμφωνα με το χάσμα ανάμεσα σε φτωχούς και πλούσιους – το οποίο επίσης σημαίνει ότι υπάρχει ένα τεράστιο κενό σε ότι αφορά την εκπαίδευση. Οι νέες επικράτειες του Acre, αν και πλούσιες σε φυσικές και διανοητικές πηγές, δεν μπορούν να ελπίζουν στο να παρέχουν την υψηλής ποιότητας εκπαίδευση την  οποία ο πλούσιος κόσμος απαιτεί. Αλλά με το να είναι τόσο εφευρετικοί, οι άνθρωποι του Acre οργανώνουν τα πράγματα διαφορετικά. Ο στόχος τους είναι να εξατομικεύσουν την εκπαίδευση για συγκεκριμένες ομάδες της κοινότητας. Συνιστάμενες ιεραρχίες έχουν τεθεί σε εφαρμογή και η εκπαίδευση έχει οργανωθεί με ένα τρόπο που έχει νόημα για την κοινότητα. Ένα εμπνευσμένο παράδειγμα είναι το “Πανεπιστήμιο του Δάσους», του οποίου ο στόχος είναι να ενώσει την γνώση της συλλογής του καουτσούκ, από Ινδιάνους, ακαδημαϊκούς και επιστήμονες ώστε να παντρέψει την τοπική εμπειρία με την δυτική επιστήμη. Θα έπρεπε να προσθέσω ότι το «Πανεπιστήμιο του Δάσους» ξεκίνησε 30 χρόνια πριν. Έχει ως έδρα το Cruseiro do Sul, μια πόλη στη μέση του δάσους, με 21 ερευνητικά «φυλάκια» μέσα στο δάσος (ένα από αυτά είναι πάνω σε μία βάρκα) και για ένα χρόνο τώρα έχει οργανώσει ένα σχολικό πρόγραμμα, το Ceflora. Ο ιστορικός Marcos Vinicius Neves, από το Rio Branco, μου είπε ότι η ιδέα για το πανεπιστήμιο του δάσους αρχικά προέκυψε κατά την διάρκεια ενός meeting στην δασική πόλη του Marechal Taumaturgo. Η ιδέα ήταν να μεταμορφωθεί το δάσος σε ένα μεγάλο χώρο εργασίας και έρευνας. Συνοπτικά, οι άνθρωποι που ζουν στο δάσος δεν επιθυμούν πια να είναι αντικείμενα μελέτης. Θέλουν να μοιράζονται την γνώση τους επί ίσοις όροις με τους άλλους.

 

  • Dmitri, βρίσκεις επίσης το σκεπτικό της αυτό-εκπαίδευσης ως αυτό-οργάνωση μια αναγκαιότητα στις χώρες στις οποίες υπάρχει μια σημαντική έλλειψη σταθερότητας στο πολιτικό σκηνικό και ταυτόχρονα έλλειψη κατάλληλων μορφών επίσημης εκπαίδευσης? Έχω κατά νου ειδικά την Ρωσία καθώς επίσης και κάποιες άλλες ανατολικές ευρωπαϊκές χώρες, όπου η κατάρρευση προηγούμενων πολιτικών συστημάτων έχει παράγει ένα είδος κενού στον δημόσιο και κοινωνικό χώρο. Έχει αυτό κάτι κοινό με την κατάσταση στην Βραζιλία για την οποία η  Marjetica μόλις μίλησε, ή με την Ινδία και την Νότια Αμερική?

Dmitri Vilensky : Οι τακτικές της αυτό-εκπαίδευσης ως αυτό-οργάνωση είναι πολύ σημαντικές στα μέρη όπου τα κρατικά ιδρύματα και ειδικά τα πανεπιστήμια και οι ακαδημίες οδηγούνται από μια συντηρητική συζήτηση και καταλήγουν σε κατεξοχήν αντιδραστικά μέρη. Και ο ρόλος τους είναι αρκετά διαφορετικός από τα καπιταλιστικά κέντρα όπου πρέπει να υπονομεύσεις και να αντιτεθείς στο τρέχων κύμα του καπιταλισμού της γνώσης, όπου ολόκληρη η κοινωνία ή τουλάχιστον η πρωτεύουσα υποβάλλεται σε μια διαδικασία του να γίνεται πανεπιστήμιο, σαν ένα είδος όμως συλλογικής ανατροφής της δημιουργικής τάξης.  Και πρέπει να είμαστε πολύ προσεκτικοί με αυτές τις διαφορές.

Οι μέθοδοι της αυτό-εκπαίδευσης έχουν υπάρξει εξαιρετικά σημαντικές στην πολιτιστική παράδοση της Ρωσίας. Η νουβέλα του Nikolai Chernyshevsky, Chto delat? / Τι πρέπει να γίνει? (1863) , προσφέρει ένα θαυμάσιο λογοτεχνικό παράδειγμα. Σε αντίθεση με τα επίσημα εξουσιοδοτημένα ινστιτούτα, τέτοιοι εμπιστευτικοί κύκλοι μπόρεσαν να μορφοποιήσουν κάποια από τα πιο εντυπωσιακά φαινόμενα στην ρώσικη σκέψη και κουλτούρα. Παρά την ελάχιστης επιρροής θέση τους, πραγματοποίησαν μια ανεκτίμητη συμβολή στην ιστορική νίκη απέναντι σε τερατώδεις, αυταρχικές δομές. Οι εμπειρίες τους παίρνουν καινούργια σημασία και σημαντικότητα στην τρέχουσα ιστορική στιγμή. Θα έλεγα ότι στην κατάσταση στην Ρωσία όπου επίσημα ιδρύματα γίνονται όλο και πιο καταπιεστικά, συντηρητικά, στερημένα ακόμα και του όποιου δημιουργικού καπιταλιστικού πνεύματος μπορεί να υπάρξει, ο ρόλος μικρών ομάδων αφιερωμένων στην μέθοδο της αυτό-εκπαίδευσης δεν είναι απλά πολύ σημαντικός, αλλά είναι ένα επείγον θέμα επιβίωσης.

Το πρόβλημα με την ριζοσπαστική εκπαίδευση είναι ότι πρέπει να έχουμε κατά νου το γεγονός ότι ο Paulo Freire σκόπιμα αναφέρεται στον : « … διαχωρισμό ανάμεσα στη συστηματική εκπαίδευση, η οποία μπορεί να αλλάξει μόνο με πολιτική δύναμη, και στα εκπαιδευτικά προγράμματα, τα οποία θα έπρεπε να εκτελούνται με τους καταπιεζόμενους στην διαδικασία της οργάνωσής τους» - το πρόβλημα της άμεσης σύγκρισης ανάμεσα σε χώρες περιφερειακού καπιταλισμού(7) είναι ότι έχουν διαφορετικά επίπεδα δημοφιλούς κινητοποίησης και αυτό επηρεάζει πολύ τον τρόπο που οι άνθρωποι είναι δυνατόν να παίρνουν τα πράγματα στα χέρια τους.

 

  • Η πλατφόρμα Chto delat / Τι πρέπει να γίνει? , στο πλαίσιο στο οποίο ενεργείτε, ανοίγει ένα χώρο ανάμεσα στη θεωρία, στην τέχνη και τον ακτιβισμό · η εφημερίδα του η οποία λέγεται «αυτό- εκπαίδευση»(8) θα είναι ένα από τα σχέδια για το επερχόμενο documenta 12(9). Εάν επιστρέψουμε πίσω στα μουσεία και στα ιδρύματα τέχνης, αναρωτιέμαι τι πιστεύετε για την άτυπη εκπαίδευση μέσα στα ιδρύματα, όπως μουσεία τέχνης και γκαλερί? Όπως γνωρίζετε, τα πρόσφατα χρόνια η εκπαίδευση έχει γίνει ένα σχεδόν αντάξιο μέρος των δραστηριοτήτων όλων των μουσείων (κάτι το οποίο δεν ίσχυε πριν) και επίσης το μεγαλύτερο γεγονός τέχνης αυτή τη χρονιά έδωσε μια ειδική έμφαση στην εκπαίδευση.

Dmitri Vilensky : Νομίζω ότι τα θέματα της εκπαίδευσης στο πλαίσιο των πολιτιστικών ιδρυμάτων είναι πολύ σημαντικά, ειδικά σήμερα. Είναι αρκετά προφανές ότι αυτή η τάση ανήκει στην παραδοσιακή διάταξη του Προγράμματος Διαφώτισης. Αυτή τη στιγμή η λειτουργία των πολιτιστικών ιδρυμάτων ως εκπαιδευτές της δημόσιας καλαισθησίας είναι σε κίνδυνο και κάτω από την απειλή της πολιτιστικής βιομηχανίας, η οποία πλησιάζει πιο κοντά στην λαϊκίστικη διασκέδαση παρά στην διαφωτιστική εκπαίδευση. Αλλά πιστεύω ότι ο ρόλος του επονομαζόμενου προοδευτικού ιδρύματος δεν θα έπρεπε πλέον να εκλαμβάνεται σαν ένα χώρο όπου η απλή ανώφελη περιέργεια της μπουρζουαζίας(10) βρίσκει την χαρμόσυνη ικανοποίηση της. Αντιθέτως, θα έπρεπε να είναι ένα μέρος όπου διαφορετικοί άνθρωποι μπορούν ενεργά να συμμετέχουν στην πολιτιστική παραγωγή. Μέσα από τα εκπαιδευτικά προγράμματα θα έπρεπε να προσπαθήσουμε να φέρουμε στα ιδρύματα τελείως διαφορετικά κοινά – αυτούς που είναι στην πλευρά των καταπιεζόμενων.

  • Το 1998 η «Συσχετιστική Αισθητική» του Nicola Bourriaud εμφανίστηκε δημιουργώντας ένα ορισμένο θεωρητικό πλαίσιο για μια ομάδα καλλιτεχνών τα έργα τέχνης των οποίων επικεντρώνονταν στις  διαπροσωπικές σχέσεις και «χρειαζόταν το κοινό να είναι γνήσιο» (Felix Gonzales-Torres). «Η Συσχετιστική Αισθητική», σύμφωνα με τον συγγραφέα της «κρίνει τα έργα τέχνης με βάση τις διανθρώπινες σχέσεις τις οποίες αντιπροσωπεύουν, παράγουν και προτρέπουν». Επιπλέον, η συμμετοχική ή κοινωνικά δεσμευμένη τέχνη, για την οποία μιλάμε εδώ, προκαλεί μια καταστασιακή κατανόηση της κουλτούρας, μια καταστασιακή κατανόηση της παγκόσμιας κοινωνίας. Ο σκοπός της δεν είναι να παράγει ένα έργο τέχνης για να το ολοκληρώσει το κοινό αλλά μάλλον να παράγει μια κατάσταση. Σε αυτή την περίπτωση, η οποία ευνοεί την συλλογική διαδικασία παρά την ατομική εμπειρία, ο καλλιτέχνης είναι μονάχα ένας από τους συμμετέχοντες και η ευθύνη για το αποτέλεσμα, η πατρότητα, μοιράζεται. Η Claire Bishop, κριτικός τέχνης εγκατεστημένη στο Λονδίνο, βρίσκει αυτή τη δημοκρατία προβληματική, ισχυριζόμενη ότι η αισθητική επίδραση του έργου πάσχει εάν δεν είναι ευθύνη και προϊόν της ιδέας ενός μόνο  καλλιτέχνη. Υποστηρίζει ότι στην κοινωνικά δεσμευμένη τέχνη «η αισθητική θυσιάζεται στον βωμό της κοινωνικής αλλαγής· κάτι το οποίο εξήγησε με την άποψη ότι η κριτική τέχνης αξιολογεί τις «συσχετιστικές» μεθόδους τέχνης ( κοινωνικά δεσμευμένη τέχνη, τέχνη βασισμένη στην κοινότητα, πειραματικές κοινότητες, τέχνη διαλόγου, συμμετοχικές παρεμβάσεις…) σύμφωνα με τις ηθικές αξίες της – καλό ή κακό πρότυπο συνεργατικής τακτικής? Επειδή η Marjetica Potrc και ο Dmitri Vilensky έχουν εμπλακεί και οι δύο πάρα πολύ στις μεθόδους της ομαδικής  τέχνης και το πρόγραμμα ριζοσπαστικής εκπαίδευσης ρητά προάγει την τέχνη ως συλλογική εμπειρία, τους ρώτησα να σχολιάσουν την άποψη της Bishop.

 

Marjetica Potrc : Ο σχεδιασμός δεν είναι ποτέ ουδέτερος. Ένα παράδειγμα από την μέθοδό μου, πάρτε την «στεγνή τουαλέτα»(11), την οποία κατασκεύασα μαζί με τον Liat Esakov, έναν ισραηλινό αρχιτέκτονα, και την κοινότητα La Vega στο Caracas στην Βενεζουέλα, το 2003. Πρέπει να πω ότι η La Vega συζήτησε το χρώμα και την συνολική ομορφιά της στεγνής τουαλέτας, μαζί με την λειτουργία και την ηθική του προγράμματος. Είναι ένας μύθος ότι η ομορφιά είναι αποσυνδεδεμένη από την λειτουργία και την ηθική. Έχω ανακατασκευάσει την στεγνή τουαλέτα σε ποικίλες γκαλερί και μουσεία. Εκεί, η στεγνή τουαλέτα έγινε μελέτη περίπτωσης. Παρεκκλίνει του «πραγματικού» για να γίνει τεκμηρίωση και το «φαντασιακό» της κοινωνίας μας ταυτόχρονα.

Bojana Piskur : Παρακολουθώ τις συζητήσεις όσον αφορά τις «συσχετιστικές πρακτικές» που αναφέρετε καθώς επίσης και τα γραπτά του Ranciere(12) για την πολιτικοποιημένη τέχνη την οποία η Bishop παίρνει ως ένα από τα σημεία αναφοράς της στην επιχειρηματολογία της.

Οι συσχετιστικές πρακτικές για μένα δεν είναι απλά μέθοδοι οι οποίες περιλαμβάνουν περισσότερο δεδομένες ή λιγότερο επιτυχημένες συνεργασίες αλλά είναι πρώτα απ’ όλα επίσης αυτόνομα και απτά έργα τέχνης. Εκεί είναι που συμβαίνει το παράδοξο· πως μπορούν να αξιολογηθούν αυτά τα έργα με βάση την καλή και κακή συνεργασία εάν το κριτικό υπόμνημα (βιβλιογραφικά βοηθήματα) συνήθως δεν είναι ούτε καν μέρος της διαδικασίας παραγωγής τους? Οι μόνοι οι οποίοι είναι ηθικά σε θέση να αξιολογήσουν αυτά τα έργα με αυτό τον τρόπο θα ήταν οι κύριοι συμμετέχοντες που θα έπαιρναν μέρος στις διαδικασίες. Το επιχείρημά μου είναι ότι όχι μόνο οι συνεργατικές μέθοδοι αλλά επίσης αλλά επίσης και τα βιβλιογραφικά βοηθήματα και τα εργαλεία τους χρειάζεται να τεθούν προς ερώτηση και θα έπρεπε – από την άποψη αυτή – να μετακινηθούν σε ένα διαφορετικό πεδίο σκέψης, πηγαίνοντας έξω από τα όρια των αντικειμένων τέχνης και των διαδικασιών.

Ένα παράδειγμα προκύπτει από την μελέτη των συστημάτων –το σύστημα της τέχνης είναι ένα από αυτά- όπου οι αλλαγές εμφανίζονται μόνο όταν τα μέλη ενός συγκεκριμένου συστήματος έχουν εμπειρίες εκτός του δικτύου της συζήτησης, κάτι το οποίο είναι δεν μπορεί να εξηγηθεί από την εσωτερική λογική του ίδιου του συστήματος. Αυτό οδηγεί ακριβώς στην παραγωγή γνώσης πέρα από αυτό που είναι τώρα γνωστό. Αυτό ήταν ένα αρχικό επιχείρημα από το σχέδιο της ριζοσπαστικής εκπαίδευσης.

Dmitri Vilensky : Μοιράζομαι την ανησυχία της Claire Bishop. Η αισθητική είναι ένα πολύ σημαντικό θέμα. Αλλά νομίζω ότι θα ήταν μεγάλο λάθος εάν αγνοούσαμε ότι μέσα σε αυτές τις αρκετά πειραματικές και συσχετιστικές κοινωνικές μεθόδους, έχουν αναπτυχθεί νέες μορφές αισθητικής. Δεν είναι τόσο προφανείς και ίσως είναι υπανάπτυκτες αλλά πρέπει να είμαστε πολύ προσεκτικοί μαζί τους καθώς στον καιρό της η πρωτοποριακή κουλτούρα δημιούργησε ισχυρούς δεσμούς με την παραδοσιακή-λαϊκή κουλτούρα. Νομίζω ότι τώρα βλέπουμε την άνοδο μορφών μεγάλου ενδιαφέροντος οι οποίες δεν μπορούν να ταιριάξουν στην κατά πολύ συμπεριλαμβάνουσα ιδέα μορφής και αισθητικής που κληρονομήσαμε από τους μοντέρνους(13) και τους μετά-μοντέρνους(14) καιρούς. Κάτι καινούργιο είναι στον αέρα και θα έπρεπε να είμαστε πολύ προσεκτικοί μαζί του. Αλλά μιλώ από την πλευρά των καλλιτεχνών οι οποίοι με κάποιο τρόπο πιστεύουν ότι θα έπρεπε να απορρίψουμε τον «εκπολιτισμό» πολύ σημαντικών κοινωνικών φαινομένων. Μου αρέσει πολύ μια καινούργια τάση που συμβαίνει : πολλές κοινωνικές πρωτοβουλίες αρνούνται να παρουσιαστούν στον πολιτιστικό κόσμο. Τελικά, έχουν καταλάβει ότι αυτή η απεικόνιση θα ήταν επικίνδυνη για το κοινωνικό τους μήνυμα. Και επίσης έχει δημιουργηθεί μεγάλη αναστάτωση στον κόσμο της τέχνης.

Πιστεύω ότι η τέχνη θα έπρεπε να κάνει μια υπεύθυνη επιλογή και να προσπαθήσει ξανά να εδραιώσει την μέθοδος εκπαίδευσής της. Δεν λέω φυσικά ότι θα πρέπει να γίνεται τέχνη μόνο για χατίρι της τέχνης. Εάν προτείνω να ξανασκεφτούμε την ιδέα της αυτονομίας της τέχνης τότε σκέφτομαι περισσότερο προς την κατεύθυνση της «Οργανωμένης Εργατικής Αυτονομίας»(15), του Ιταλικού εργατικού κινήματος. Οι ιδέες μιας πολιτιστικής αυτονομίας ως πολιτική αυτό-οργάνωση θα μας βοηθήσει να επανακτίσουμε τη δύναμη της τέχνης στο να επηρεάζει την ζωή και την πολιτική. Και αυτή η συγκεκριμένη δύναμη έρχεται από την μεσολάβηση των αισθητικών μορφών και μεθόδων.

Όμως ταυτόχρονα δεν πρέπει να ντρεπόμαστε για τα καθαρά αγκίτ-προπ(16) αντικείμενα. Κοιτάξτε τις εμπορικές γκαλερί και τα φεστιβάλ – είναι κατά 99% γεμάτα από αντικείμενα και γεγονότα τα οποία είναι απλά πρόσθετα στον καπιταλισμό. Χρειαζόμαστε την δική μας κινητοποίηση. Αλλά ας το ονομάσουμε κινητοποίηση και όχι τέχνη.

 

Σημειώσεις

  1. 1.        Irit Rogoff, «Ακαδημία ως Προοπτική», στο A.C.A.D.E.M.Y., Revolver, 2006, σελίδα 18.
  2. 2.        Claire Bishop, “Η κοινωνική αλλαγή: Η Συνεργασία και οι ενδείξεις δυσαρέσκειας», Διεθνής συζήτηση για την Τέχνη, Φεβρουάριος 2006, σελίδες 178-183

Η Adela Zeleznik, με δίπλωμα στην Ιστορία της Τέχνης, είναι έφορος για δημόσια προγράμματα στην Μοντέρνα γκαλερί/ Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης στη Λιουμπλιάνα. Γράφει για τις σύγχρονες εικαστικές τέχνες και τις ερμηνείες τους σε σλοβάκικα και διεθνή περιοδικά.


   Υποσημειώσεις

  1. 1.        Η σχολή του Manifesta είναι η Ευρωπαϊκή έκθεση σύγχρονων έργων τέχνης και οργανώνεται κάθε φορά σε διαφορετική τοποθεσία. Το Manifesta 6, προγραμματισμένο για την Λευκωσία της Κύπρου το 2006, ακυρώθηκε τρεις μήνες πριν τα εγκαίνια της έκθεσης. Ακυρώθηκε για λόγους χρηματοδότησης και οργάνωσης αλλά και επειδή οι Έλληνο-κύπριοι σπόνσορες δεν δέχτηκαν την οργάνωση ανάλογης έκθεσης και στο τουρκοκρατούμενο τμήμα της Κύπρου.
  2. 2.         Τον Ιούνιο του 1999, 29 ευρωπαϊκές χώρες υπέγραψαν την Συνθήκη της Μπολόνια με στόχο την αναμόρφωση της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης με στόχο την δημιουργία ενός διεθνούς, κοινού και κατανοητού εκπαιδευτικού συστήματος από όλες τις χώρες της ΕΕ.
  3. 3.        «Η Αγωγή των Καταπιεσμένων» του Paulo Freire (1921-1997) δημοσιεύτηκε πρώτη φορά στα πορτογαλικά το 1968 και εξετάζει την προσπάθεια για δικαιοσύνη και την δικαιοσύνη μέσα στο εκπαιδευτικό σύστημα, προτείνοντας μια νέα παιδαγωγική.
  4. 4.        Ο στόχος, σύμφωνα με τον Freire είναι ο συνδυασμός στοχασμού και δράσης ώστε να αποκτηθεί κριτική συνείδηση και οι άνθρωποι να αντιλαμβάνονται, να ερμηνεύουν, να κριτικάρουν και τελικά να μεταμορφώνουν τον κόσμο τους.
  5. 5.        H πλατφόρμα Chto delat / Τι πρέπει να γίνει, ιδρύθηκε με στόχο την συγχώνευση πολιτικής θεωρίας, τέχνης και ακτιβισμού, στις αρχές του 2003 στην Πετρούπολη από ομάδα εργασίας καλλιτεχνών, κριτικών, φιλοσόφων και συγγραφέων. Λειτουργεί μέσω συλλογικών πρωτοβουλιών (εικαστικές παρεμβάσεις, εκθέσεις, έργα τέχνης κλπ.) οι οποίες βασίζονται στις αρχές της αυτό-οργάνωσης και του κολεκτιβισμού.
  6. 6.        Ο Έβο Μοράλες είναι Βολιβιανός πολιτικός αριστερών πεποιθήσεων, πρόεδρος της χώρας του από το 2006. Προώθησε ένα νέο σύνταγμα με δημοψήφισμα το 2008 και με βάση αυτό, διεξήχθησαν οι γενικές εκλογές του 2009, στις οποίες επαναξελέγη πρόεδρος.
  7. 7.        Ο Περιφερειακός καπιταλισμός είναι  διαφορετικός σε σχέση με τον (μητροπολιτικό) καπιταλισμό. Είναι ένας υπανάπτυκτος καπιταλισμός και αυτό που λαμβάνει χώρα στην περιφέρεια είναι «η ανάπτυξη της υπανάπτυξης». Υπάρχει κρίση του καταμερισμού της εργασίας ανάμεσα σε κέντρο και περιφέρεια. Το προλεταριάτο της περιφέρειας δεν αποτελείται μόνο από μισθωτούς αλλά και από αγροτικές μάζες ενταγμένες στις παγκόσμιες ανταλλαγές.  Η περιφέρεια είναι εξαρτημένη και είναι προς εκμετάλλευση λόγω πρώτων υλών  και συνεχή μεταφορά πόρων. Ειδικεύεται σε ένα περιορισμένο αριθμό προϊόντων χαμηλής τεχνολογίας που παράγονται με σχετικά χαμηλό κόστος λόγω των χαμηλών μισθών και εξάγονται προς τις μητροπόλεις.
  8. 8.        Όλα τα προγράμματα του Chto delat/ Τι πρέπει να γίνει, συνοδεύονται από δίγλωσσες εφημερίδες (αγγλικά, ρωσικά) οι οποίες περιλαμβάνουν συζητήσεις των συμμετεχόντων στην πλατφόρμα – συζητήσεις οι οποίες έχουν ως αποτέλεσμα την παραγωγή δοκιμίων, έργων τέχνης, ερωτηματολογίων και κόμικς. Οι δημοσιεύσεις διανέμονται δωρεάν σε συνέδρια, εκθέσεις, συλλαλητήρια κλπ.
  9. 9.        Η έκθεση  documenta  ιδρύθηκε το 1955 και στόχος της ήταν να αναδείξει τα είδη τέχνης που οι ναζιστές είχαν καταστείλει κατά την κυριαρχία τους. Όσον αφορά την documenta 12 είναι διαφορετική από τις προηγούμενες γιατί αποτελείται από καλλιτέχνες είτε άγνωστους είτε ανερχόμενους είτε παντελώς ξεχασμένους. Η σημασία της βρίσκεται στην συνολική σύνθεσή της και όχι σε κάθε έργο ξεχωριστά. Αποτελεί μια πρόταση αντίστασης καθώς αντιστέκεται  τόσο στην θεαματικότητα της υπερδιεγερμένης αγοράς τέχνης  όσο και στις ψευδοπολιτικές θεωρίες που κυριαρχούν εδώ και κάποια χρόνια παρέχοντας άλλοθι στην καλλιτεχνική δημιουργία. Δεν προσπαθεί να διεκδικήσει  χώρο κάπου, δημιουργεί τον δικό της.
  10. 10.     Η μπουρζουαζία είναι όρος που χρησιμοποιείται για να περιγράψει την κοινωνική τάξη στην οποία ανήκουν κυρίως αστοί και κτηματίες. Ο όρος χρησιμοποιείται κυρίως αρνητικά και υποτιμητικά υποδηλώνοντας συντηρητισμό.
  11. 11.     Ο σχεδιασμός της στεγνής τουαλέτας ( τουαλέτα που δεν χρειάζεται νερό για να λειτουργήσει )  διήρκεσε 6 μήνες. Πρόκειται για μια στεγνή, οικολογική και ασφαλή τουαλέτα. Κατασκευάστηκε στη συνοικία La Vega, η  οποία δεν έχει πρόσβαση στο δημοτικό σύστημα ύδρευσης και λαμβάνει νερό όχι περισσότερο από δύο φορές την εβδομάδα.  Συνοπτικά, λειτουργεί εξαερώνοντας τα υγρά και αποσυνθέτοντας τα στερεά, αφού τα ξεχωρίσει.
  12. 12.     Γάλλος φιλόσοφος, συγγραφέας του «Να διαβάσουμε το Κεφάλαιο», βιβλίο που τον έκανε γνωστό. Όσον αφορά την πολιτικοποιημένη τέχνη ο Ranciere δεν πιστεύει, για παράδειγμα, σε έναν καλλιτέχνη που κάνει έργα τα οποία φέρουν ρητά τα συνθήματα του κινήματος που βοηθά τους καταπιεζόμενους. Σύμφωνα με αυτόν, αυτό που έχει σημασία δεν είναι η σχέση που έχει ένα κείμενο ή ένα έργο με ένα κίνημα. Αυτό που έχει σημασία είναι η δύναμη που έχουν αυτές οι μορφές να αλλάξουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τα πράγματα. Συγκεκριμένη έννοια πολιτικής τέχνης δεν υπάρχει- η πολιτική και η τέχνη επικοινωνούν ως ανατροπές ενός προκαθορισμένου τρόπου αντίληψης του κόσμου.
  13. 13.     Το ρεύμα του μοντερνισμού έκανε την εμφάνισή του στα μέσα του 19ου αιώνα στη δυτική Ευρώπη. Οι ρίζες του βασίζονταν στην ιδέα ότι οι παραδοσιακές μορφές τέχνης(λογοτεχνία, θρησκευτική πίστη, κοινωνική οργάνωση, καθημερινή ζωή) ακολουθούσαν ξεπερασμένα πρότυπα και γι’ αυτό υπήρχε ανάγκη για κάτι καινούργιο. Βασίστηκε και σε προηγούμενα επαναστατικά κινήματα, μεταξύ αυτών ο φιλελευθερισμός και ο κομμουνισμός.
  14. 14.     Ο μεταμοντερνισμός είναι  το κίνημα που ακολούθησε τον μοντερνισμό. Αποτελεί απόπειρα να περιγραφεί μία κατάσταση ή απλώς οι αλλαγές που υφίστανται οι θεσμοί και τα συστήματα.  Εκφράζει επίσης τον ακραίο σκεπτικισμό στις αξίες και στην επιστημονική μέθοδο καθώς και την απόρριψη της αντικειμενικότητας. Χρονολογείται κυρίως από τα νέα κινήματα στην τέχνη της δεκαετίας του 1920.
  15. 15.     Η «Οργανωμένη Εργατική Αυτονομία» ( Autonomia Operaia Organizzata ) ήταν Ιταλική αριστερή μετακίνηση ιδιαίτερη ενεργή από το 1976 – 1978 και ενίσχυσε ομάδες όπως τις «Κόκκινες Ταξιαρχίες».
  16. 16.     Την εποχή της Κομμουνιστικής Τρίτης Διεθνούς , χρησιμοποιήθηκε ο όρος «αγκιτ-προπ» σαν συγκοπή των λέξεων, αγκιτάτσια – προπαγάνδα. Η αγκιτάτσια ( ρητορική διέγερση των μαζών ή επαναστατική ρητορεία ξεσηκωμού ) απευθυνόταν στην ψυχολογική φόρτιση του πλήθους. Η προπαγάνδα σήμαινε διάδοση ειδήσεων ιδεολογικά φορτισμένων. Ο καλύτερος τρόπος να διαδώσεις μια ιδεολογία στο ευρωπαϊκό κοινό είναι να την προβάλεις καθημερινά και συστηματικά  μέσα από την επικαιρότητα. Ο όρος αγκιτ- προπ  βοήθησε την δημιουργία του αγκιτ-προπ θεάτρου στην Ευρώπη το 1920, ένα πολιτικοποιημένο αριστερό θέατρο το οποίο εξαπλώθηκε στην Αμερική – τα έργα του Μπέρτολ Μπρέχτ είναι ένα παράδειγμα. Σταδιακά ο όρος ήρθε για να περιγράψει οποιοδήποτε είδος πολιτικοποιημένης τέχνης.

 

 

 

 

 

ενότητες

τελευταίες μεταφράσεις

προς μετάφραση

Τα κείμενα με το προς μετάφραση είναι σε διαδικασία μετάφρασης